مفهوم آزادی در غرب‌

مفهوم اولیه آزادی در اروپا عبارت بود از آزادی از قانون‌؛ قانونی که سنت‌ها و آداب و رسوم اجتماعی ریشه‌دار و ظاهراً نازدودنی را نیز در بر می‌گرفت‌. تئوری‌ها و مکاتیب‌«خردگرای‌» قرون هفدهم و هجدهم مخالف قوانین و سنت‌های پر دامنه و تبعیض آمیزحاکم بر جامعه و اقتصاد بودند ولی با نفس قانون مخالفتی نداشتند. با حکومت مطلقه و دخالت زیاد دولت در امور اجتماعی و اقتصادی مخالف و طرفدار حق پیروی از منافع فردی و برابری در برابر قانون بودند.

بعدها اندیشمندان غرب دیدگاه اولیه آزادی را با تمسخر توصیف کردند، برای مثال تامس کاریل عبارت «هرج و مرج به علاوه پاسبان‌» را به کار برد. جان استوارت میل تعبیر آنان را از قانون و آزادی به صورت زیر خلاصه کرد «آزادی یعنی پیروی از منافع شخصی تا جایی که دیگران را از این آزادی محروم نکند».

با بررسی آثار اندیشمندان غرب می‌توان پی برد که نخستین عنصری که مفهوم آزادی را به وجود آورد، نبود خود کامگی است‌، اگر قدرت فقط بر اساس قانون اعمال شود افراد در امان خواهند بود، اما باید از آدمیان بر حذر بود و چون هیچ فردی آن‌قدر با فضیلت نیست که قدرت مطلق را در دست داشته باشد و فاسد نشود نباید به هیچ کس قدرت مطلق داد، پس می‌بایست قدرت باز دارنده قدرت باشد، باید مراکز تصمیم‌گیری‌،ارگان‌های سیاسی و اداری متعدد باشند تا بتوانند متعادل کننده یکدیگر باشند و از آن‌جاکه همه آدمیان در حاکمیت شریکند لازم است که اعمال کنندگان قدرت به نحوی نماینده و برگزیده فرمانبرداران باشند، به عبارت دیگر آزادی در گرو اجرای قانون و نبود استبداد معنا پیدا می‌کند.

بر همین اساس منتسکیو (اندیشمند فرانسوی‌) مهمترین اثر خود را به نام «روح‌القوانین‌» تدوین کرد. البته مفهوم آزادی در نگاه وی ابهام آمیز است از یک طرف او معتقد است که «آزادی یعنی قدرت قانون‌» و از طرف دیگر می‌گوید «آزادی یعنی همان ایجاد تعادل اجتماعی و طبقاتی‌». به بیان دیگر منتسکیو معتقد به آزادی از نوع الگوی اشرافی می‌باشد.

جان‌لاک به نبرد با استبداد برخواست و لیبرالیسم را به نحوی جدید تفسیر کرد و آزادی را در چهارچوب به رسمیت شناختن مالکیت معنا کرد. او وظیفه حکومت را حفظ آزادی و تأمین منافع فرمانبرداران می‌دانست‌.

در میان اندیشمندان غربی آیزا برلین مباحث جامع‌تری روی آزادی انجام داده‌، به‌نظر او، در میان معانی گوناگون آزادی دو معنا از همه مهم‌تر و برجسته‌تر بوده است‌، آزادی مثبت و آزادی منفی‌. منظور از این دو تعریف این است که کدامیک از آنها معنای راستین آزادی را دربر دارد. آزادی مثبت درنظر برلین چند معنا دارد، همین تعدد معانی‌، مسأله تقابل آزادی مثبت با آزادی منفی و به طور کلی بحث او را مبهم کرده است‌. آزادی مثبت از نظر وی گاهی به معنای خود مختاری فردی و در جای دیگر به مفهوم عمل برحسب مقتضیات عقل و و گاهی به معنای حق مشارکت در قدرت عمومی به کار رفته است‌.

برلین درباره آزادی مثبت به طور کلی چنین می‌گوید: «معنای مثبت آزادی ازخواست فرد برای خود مختاری برمی‌خیزد. آرزوی من این است که زندگی و تصمیمات من متکی بر خودم باشد نه بر نیروهای خارج از من‌. می‌خواهم ابزار اراده خودم باشم نه اراده دیگران‌. می‌خواهم کارگزار باشم نه کار پذیر و به موجب دلایل و اهداف آگاهانه‌ای‌عمل کنم که از آن‌ِ خود من است نه به موجب عواملی که از خارج بر من اثر می‌گذارد.می‌خواهم کسی باشم نه هیچ کس‌، کارگزار و تصمیم گیرنده باشم نه این که برایم تصمیم بگیرند. خود گردان باشم نه این که دیگران با من چنان رفتار کنند که گویی شی‌ء یا حیوانم یا برده‌ای عاجز از ایفای نقش انسانی خود؛ یعنی این‌که بتوانم اهداف و شیوه‌های رسیدن به آن‌ها را در ذهن خود تصور کنم‌. این دست کم بخشی از معنای عقلانی بودن انسان است‌».

همان‌گونه که در بالا به صورت مختصر اشاره شد مفهوم آزادی در میان اندیشمندان غربی مبهم و بعضی مواقع متناقض می‌باشد. البته چالش‌های زیادی درمورد آزادی وجود دارد که هنوز جواب جامعی به آنها داده نشده است‌، مانند رابطه علم وآزادی‌، دینداری و آزادی‌، حداقل و حداکثر آزادی و... که مجالی برای بحث و بررسی آنها در این مقاله نیست‌.

آزادی به معنای نفی دنیا طلبی‌

براساس اندیشه‌های امام حسین‌(ع) یکی دیگر از شاخص‌های آزادی عدم‌ِ توجه به متعلقات و آرزوهای دنیوی است‌، آن حضرت می‌فرمایند:

«مردم برده دنیایند و از دین تنها اسمی بر سر زبان‌ها دارند و تا هنگامی که زندگی خوشی داشته باشند به گرد دین می‌گردند اما اگر با پیش‌آمد ناگواری امتحان شوند دینداران رو به اقلیت خواهند رفت‌».

انسانی که خود را برده و بنده دنیا می‌کند در حقیقت آزاد نیست‌، بلکه به نوعی طوق بندگی را به گردن خود آویخته‌، امام حسین‌(ع) با آن بینش عمیق که برخاسته ازروح بلند و فداکار اوست به این مهم اشاره می‌کند، می‌فرمایند:

«بندگان خدا، از خدا بترسید و از دنیا حذر نمایید. اگر بنا بود که این دنیا برای کسی باقی بماند، و یا کسی برای این دنیا باقی بماند پیامبران الهی برای بقاء سزاوارتر از همه‌بودند ولی خداوند دنیا را بمنظور امتحان آفریده است‌، و ساکنان آنرا نیز برای فنا خلق فرموده است پس از دنیا توشه برگیرید که بهترین توشه‌ها تقوا است و از خدا بترسید تا رستگار شوید»

توجه به دنیا و دنیا طلبی انسان را خوار و زبون می‌کند، برهمین اساس اولیا ومؤمنان آزادترین افراد بشر می‌باشند، امام در این باره می‌فرمایند:

«آنچه که در روی کره زمین بر آن آفتاب می‌تابد از شرق تا غرب‌، از دریا تا صحرا،از کوه تا جلگه‌، همه و همه در نظر فردی که از اولیای خداست و اهل معرفت خدا می‌باشد همچون سایه‌ای زودگذر و بی ارزش است که صلاحیت دلبستگی ندارد. آیا آزاد مردی نیست که همت کند و این ته مانده بی ارزش دنیا را برای اهل خود واگذارد، خود را به این دنیای پست نفروشید. آگاه باشید که چیزی جز بهشت نمی‌تواند بهای شما باشد و هرکس دل به دنیا ببندد و در پیشگاه الهی به همین دنیا راضی گردد به چیزی پست راضی گشته است‌».

آزادی به معنای عزت‌

معنای لغوی عزت عبارت است از دوست داشتن و نیرومندی‌، توانایی و شریف وبزرگوار که یکی از اسامی خداوند متعال است‌.

از نظر اصطلاحی‌، این واژه به کسانی اطلاق می‌شود که دارای ویژگی‌های روحی خاص و بلندی هستند. کسانی که از حیثیت و آبروی بلندی نزد دیگران برخوردار هستند دست تکدی و التماس و خواهش نزد هرکس و ناکس دراز نمی‌کنند. عزیز،خوانده می‌شوند. عزیز نامیده شدن خداوند برای بی‌نیازی و غنای حضرتش از خلق واحتیاج موجودات و ممکنات به ذات لایزالش می‌باشد.

در روایات اسلامی‌، عزت که مترادف افتخار و سربلندی و عظمت و مجد آدمی است به شدت مورد اهتمام و تأکید قرار گرفته است و معصومین‌: آن را به عنوان یک ویژگی مثبت و قابل تقدیر از ما خواسته‌اند. امام علی‌(ع) در موارد زیادی به عزت نفس وگرامی داشتن گوهر وجود انسانی و پرهیز از مذلت و خوارکردن وجود سفارش کرده‌اند وچنین می‌فرمایند:

«به جز از خدای سبحان چیزی نخواهید، زیرا اگر به شما بدهد شما را گرامی‌داشته و اگر ندهد ذخیره آخرت‌تان خواهد کرد».

از نظر امام حسین‌(ع) انسان آزاد، کسی است که زندگی او همواره با عزت باشد.برهمین اساس‌، محور تلاش جوانمردانه خود و اصحابش در کربلا را بر نیل به عزت و تن‌ندادن به ذلت قرار می‌دهد، زیرا آن حضرت می‌داند آن‌که عزیز است استوار و شکست‌ناپذیر است‌، آن‌که ترس از رفتن و میل به ماندن ندارد سربلند است‌. در واقع نهضت‌ِحسینی‌، سرمشق‌ِ روشنی است برای همه آنانی که درس عزت و آزادی و سربلندی می‌جویند.

رابطه بین عزت و آزادی یک رابطه دو طرفه می‌باشد، به بیان دیگر از نظر امام‌حسین‌(ع) انسان آزاد زندگی با عزت و شرافتمندانه دارد و فردی که با عزت زندگی می‌کند مسیر تکامل و پیشرفت را طی می‌نماید.

آزادی به معنای نفی ذلت‌

مهمترین شعار آزادیخواهی نهضت عاشورا نفی ذلت بوده‌. انسان آزاد هرگز زیر بارذلت نمی‌رود، امام حسین‌(ع) می‌فرماید: «هیهات منا الذلّه‌» (هرگز زیر بار ذلت نمی‌رویم‌).

آزادیخواهی با ذلت متضاد یکدیگر هستند و قبول یکی نفی دیگری را به همراه دارد. اگر انسان ذلت را از خود دور کند به سوی آزادی و آزادیخواهی حرکت می‌کند. امام درکلمات قصار می‌فرماید: مرگ با عزت بهتر است از زندگی با ذلت‌.

زندگی تحت لوای ستمگران و ظالمین عین ذلت می‌باشد و در این حالت‌، مرگ سرخ رسیدن به سعادت است‌، ایشان می‌فرمایند: «انی لا اری الموت الا سعادة‌، والحیاة مع الظالمین الا برما؛ مرگ را چیزی جز سعادت نمی‌بینم و زندگی با ستمکاران را جز رنج و ملال نمی‌دانم‌.»

آزادی به معنای نفی سازش با ظلم‌

فلسفه نهضت عاشورا با نفی حکومت جور و ستم گره خورده‌. امام حسین هر زمان‌که فرصت می‌یافت مردم را به حکومت جبار و ظالم بنی‌امیه آگاه می‌نمود و آزادگی انسان را در پناه عدالت و حکومت عادل می‌دانست‌. امام حسین در پاسخ به «عمر أطرف‌» که او را دعوت به صلح و سازش با طغیانگر وقت یزید می‌نمود چنین فرمود: «جد بزرگوارم رسول خدا(ص) به کشته شدنم خبر داده‌، به خدا قسم هرگز از خویشتن پستی و ذلت نشان نمی‌دهم‌».

در مدینه پس از گفت و گوی طولانی با برادر خود محمد حنفیه فرمود:

«برادرم‌، اگر بر روی زمین هیچ پناهگاه و امیدی برایم نباشد باز هم هرگز با یزید بیعت نمی‌کنم‌».

امام در پاسخ قیس ابن اشعث که او را دعوت به بیعت با یزید می‌کرد چنین می‌فرماید: «نه‌، هرگز، قسم به خداوند متعال دستم را همانند فرد ذلیل به دست آنان‌نخواهم داد و همانند بردگان راه فرار پیش نمی‌گیرم‌. پناه و ملجأ من تنها خداوند متعال می‌باشد».

امام حسین‌(ع) نه تنها زندگی تحت لوای حکومت ظالم را روا نمی‌دارد، بلکه درچنین نظامی برای مؤمنان آرزوی مرگ می‌کند، ایشان می‌فرماید:

«می‌بینید حوادث روزگار بر ما وارد شده است‌، چهره دنیا دگرگون گشته و رو به زشتی نهاده است و نیکی‌ها و فضائل روز به روز از دنیا رخت برمی‌بندد و از خوبی‌ها جز ته‌مانده اندکی باقی نمانده است‌. چراگاه زندگی همچون مرتعی وحشت انگیز شده است‌،مگر نمی‌بینید که به حق رفتار نمی‌شود و از باطل جلوگیری به عمل نمی‌آید. با چنین اوضاع و در چنین شرایطی افراد با ایمان باید که بر راه حق بوده رغبت به ملاقات پروردگارخویشتن داشته باشند».

آزادی در اندیشه حضرت امام خمینی‌

در اندیشه امام خمینی‌؛ همواره کلمات ساده و دقیق هستند که به کلمات غلیظ معنا می‌بخشند، حضرت امام‌؛ با اندیشه ناب خود نگاهی نو به آزادی داشته‌اند و اساساً آزادی از دیدگاه وی باید در جهت رشد و تعالی شخصیت انسان به کار گرفته شود. زمانی که از امام خمینی‌؛ درخواست می‌شود معنای آزادی را بیان کنند در پاسخ چنین می‌فرمایند:

«آزادی یک مسأله‌ای نیست که تعریف داشته باشد، مردم عقیده‌شان آزاد است‌،کسی الزامشان نمی‌کند که شما باید حتماً این عقیده را داشته باشید، کسی الزام به شما نمی‌کند که حتماً باید این راه را بروید، کسی الزام به شما نمی‌کند که باید این را انتخاب کنید، کسی الزامتان نمی‌کند که در کجا مسکن داشته باشید یا در آن‌جا شغل داشته باشید، آزادی یک چیز واضحی است‌».

در این سخن امام به جای پرداختن به بیان مفهوم آزادی به برخی از مصادیق آن اشاره می‌کند، زیرا مفهوم آزادی نیاز به بیان ندارد و بر همگان روشن است و از بدیهیات است‌. آنچه مهم است‌، پیاده کردن این مفهوم در عینیت خارجی و بیان پیش نیازها وشروط و چگونگی آن و همین‌طور شکل‌گیری آن در زمان‌ها و مکان‌ها و دیگر نیازمندی‌های آزادی است که باید مطرح شود.

از دیدگاه امام انسان آزاد آفریده شده و در چهارچوب قانون باید حرکت کند، ایشان در مورد آزادی در اسلام چنین می‌گوید:

«شما اگر چنانچه به احکام اسلام اعتقاد دارید این احکام اسلام است‌. اسلام‌، انسان را آزاد قرار داده است‌. انسان را مسلط بر خودش و مالش و بر جانش و بر نوامیسش ساخته است و می‌گوید هر انسانی در مسکن آزاد است‌، در مشروب و مأکول‌، آنچه خلاف قوانین الهیه نباشد، آزاد است‌. در مشی آزاد است‌. حکم اسلام است که اگر کسی به منزل کسی حمله برد برای آن کس که مورد حمله واقع شده است کشتن حمله کننده جایز است‌».

پس آزادی در اسلام تنها به قانون خدا محدود شده است و جز قانون خدا برای آن‌حد و مرز نیست‌. زمانی که می‌گوییم آزادی اسلامی‌، یعنی رهایی از تمام قیدها و بندها جز قانون خدا، رهایی از بردگی در برابر زورمندان‌، رهایی از وابستگی‌های مادی‌، رهایی از شهوت و خواست نفس‌، رهایی از ستم پذیری و چاپلوسی است‌.

امام خمینی در بیان معنای صحیح آزادی چنین می‌گوید: «حالا که من آزادم‌[آیا باید]هرکاری می‌خواهم بکنم‌؟ آزادم که هرکسی را می‌خواهم اذیت بکنم‌؟ آزادم که‌هرچه می‌خواهم بکنم ولو به ضد اسلام باشد، ولو به ضد منافع مملکت باشد؟ این آزادی است‌؟ این را ما می‌خواستیم‌؟ ما آزادی می‌خواستیم در پناه اسلام‌... اسلام هم آزادی دارد، اما آزادی بی بند و بار نه‌، آزادی غربی ما نمی‌خواهیم‌».

آزادی ما از مبانی اسلام نشأت می‌گیرد و کاملا فطری و الهی است‌. امام می‌گوید:«یکی از بنیادهای اسلام آزادی است‌. انسان واقعی فطرتاً یک انسان آزاد است‌».

مطابق‌ِ این مبانی امام اعلام می‌کند سیاست ما همیشه بر مبنای آزادی واستقلال و حفظ منافع مردم خواهد بود و با قاطعیت تمام تضمین می‌کند که‌:

«این اصل را هرگز فدای چیزی نمی‌کنیم‌».

با بررسی آثار و اندیشه‌های امام خمینی درباره آزادی به این نکته مهم می‌رسیم که لازمه انسانیت آزادی است‌. از نظر ایشان هرگاه به اصل آزادی و حریت انسان خدشه وارد گردد عبودیت غیرالهی ممکن و محقق خواهد شد.

آزادی از دیدگاه امام حسین علیه السلام
خداوند انسان را موجودی مختار و آزاد آفریده است و هرگز پذیرش حکومت غیرالهی و غیر دینی را اجازه نداده است‌، زیرا حاکمیت غیر الهی موجب سلب آزادی و مسئولیت می‌شود. (لاتکن عبد غیرک وقد جعلک الله حرا؛ بنده دیگران مباش چرا که خداوند تو را آزاد آفریده‌).
این آزادی در همه ساختارهای سیاسی و فرهنگی و اقتصادی تجلی می‌یابد.مظهر آزادگی و حریت امام حسین‌(ع) می‌باشد. امام از آزادی تعریف خاصی را ارائه نکرده‌اند ولیکن شاخص‌هایی که ایشان برای آزادی تدوین نموده‌اند جامع‌ترین وگویاترین شاخص‌هاست که براساس آنها می‌توان مفهوم آزادی و آزادگی را درک نمود: